Tabeński Zbigniew Franciszek Jacek, pseud.: 1596, Łada (1913–1992), lekarz, chirurg dziecięcy, profesor Śląskiej Akademii Medycznej.
Ur. 17 II w Drohobyczu, był synem Józefa, inżyniera budowlanego, architekta, rozstrzelanego przez Niemców w r. 1944, i Anny z Buzickich.
T. uczył się w Gimnazjum św. Anny w Krakowie, a po przeniesieniu się rodziny do Lwowa kontynuował naukę w tamtejszym II Państw. Gimnazjum im. K. Szajnochy. Po zdaniu w r. 1932 matury podjął studia na Wydz. Lekarskim UJK. Działał w Polskiej Korporacji Akademickiej «Obotritia»; był jej wiceprezesem (1935–6) i prezesem (1936–7). Dn. 13 XII 1938 otrzymał dyplom lekarza i przeniósł się do Warszawy, gdzie odbywał roczną podyplomową praktykę lekarską na Oddz. Chirurgicznym Szpitala Sióstr Elżbietanek p. wezw. św. Antoniego.
T. wziął udział w kampanii wrześniowej 1939 r. jako lekarz podchorąży baonu saperów mostowych Armii «Modlin». Uniknąwszy w Chełmie niewoli sowieckiej, wrócił w październiku t.r. do Warszawy, gdzie został asystentem Oddz. Chirurgicznego Szpitala dla dzieci przy ul. Kopernika. Podjął działalność konspiracyjną w Narodowej Organizacji Wojskowej (w r. 1942 scalona z AK) jako szef sanitarny zgrupowania «Stolica». Pod pseud.: Łada i 1596 szkolił (od r. 1943 w stopniu podporucznika) patrole sanitarne oraz gromadził materiały sanitarne na wypadek powstania. W działającej oficjalnie Prywatnej Szkole Zawodowej dla Pomocniczego Personelu Sanitarnego Jana Zaorskiego prowadził równocześnie zajęcia dla studentów tajnego Wydz. Lekarskiego Uniw. Warsz. Podczas powstania warszawskiego 1944 r. w części szpitala zorganizował szpital polowy baonu «Gustaw» AK i był jego komendantem. Po zajęciu szpitala przez Niemców w pierwszych dniach września t.r. udało mu się ewakuować pacjentów do Milanówka i Grodziska Maz., a następnie do Bukowiny Tatrzańskiej. Od listopada pracował w ambulatorium chirurgicznym Rady Głównej Opiekuńczej w Krakowie, a po jej likwidacji w styczniu 1945, w PCK.
W poł. marca 1945 zamieszkał T. w Gliwicach, gdzie zorganizował Szpital Miejski i został jego dyrektorem oraz ordynatorem Oddz. Chirurgii Ogólnej i Oddz. Chirurgii Dziecięcej. Dodatkowo w l. 1945–9 był kierownikiem gliwickiego Pogotowia Ratunkowego PCK. Od marca 1945 należał do PPS, a w grudniu 1948 został członkiem PZPR. Jako jedyny wystąpił w obronie aresztowanego w r. 1954 przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego i skazanego na pięć lat więzienia za działalność w AK swojego asystenta Bronisława Wieczorkiewicza (po amnestii w r. 1956 przyjął go ponownie do pracy). W r. 1947 wszedł w skład Sądu Naczelnej Izby Lekarskiej w Warszawie; był też członkiem Sądu Okręgu Śląsko-Dąbrowskiego Związku Zawodowego Pracowników Służby Zdrowia. Uzyskał specjalizacje drugiego stopnia w zakresie chirurgii ogólnej (1947) i chirurgii dziecięcej (1949). Na Wydz. Lekarskim Uniw. Wrocł. otrzymał 28 XII 1949 stopień doktora nauk medycznych na podstawie dysertacji Warunki pracy i stan zdrowia załogi produkcyjnej w fabryce kwasu siarkowego w Gliwicach, napisanej pod kierunkiem Zdzisława Steusinga. W r. 1950 zrezygnował w szpitalu z dyrektury i ordynatury Oddz. Chirurgii Ogólnej, pozostając jedynie ordynatorem Oddz. Chirurgii Dziecięcej. Przyczynił się do powstania w r. 1951 Sekcji Chirurgii Dziecięcej Tow. Chirurgów Polskich i w r. 1952 zorganizował w Gliwicach jej II Konferencję Naukową. Od t.r. pełnił funkcję specjalisty wojewódzkiego ds. chirurgii dziecięcej w regionie górnośląskim; był inicjatorem powołania oddziałów chirurgii dziecięcej w Bielsku, Bytomiu, Chorzowie, Częstochowie, Rybniku i Sosnowcu. Opracował nowe metody operacji: Leczenie złamań trzonów kości przedramienia doszpikowym zespoleniem za pomocą kierschnerowskich drutów („Pol. Przegl. Chirurgiczny” T. 23: 1951 nr 3) i Nowy sposób operacji pępkowych przepuklin (tamże T. 27: 1955 nr 2) oraz podał własną modyfikację klasycznej operacji Fredet–Weber–Ramstedt: Chirurgiczne leczenie wrodzonego zwężenia odźwiernika u niemowląt (tamże T. 28: 1956 nr 2). Ze Stefanem Erimchem ogłosił podręcznik Technika zabiegów lekarskich w przychodni chirurgicznej dla dzieci (W. 1952). W grudniu 1958 otrzymał specjalizację drugiego stopnia w zakresie organizacji ochrony zdrowia.
Dn. 5 VI 1963 habilitował się T. na Wydz. Lekarskim Śląskiej Akad. Med. na podstawie rozprawy Choroba Hirschsprunga u dzieci w świetle własnych spostrzeżeń i badań (Gliwice 1962). Przyczynił się do przekształcenia w r. 1965 Sekcji Chirurgii Dziecięcej w Polskie Tow. Chirurgów Dziecięcych i został przewodniczącym jego oddz. śląskiego; był też członkiem Zarządu Głównego, a w l. 1970–4 wiceprezesem Towarzystwa. Należał do inicjatorów powołania w r. 1968 Wojewódzkiej Poradni Onkologii Dziecięcej w Gliwicach (przeniesiona w r. 1977 do Bytomia). W l. 1965–74 wchodził w skład Rady Chirurgów Inst. Matki i Dziecka w Warszawie. Zorganizował w Gliwicach ogólnopolskie sympozja naukowe chirurgów dziecięcych (1965, 1975) oraz przewodniczył Komitetowi Organizacyjnemu III Zjazdu Naukowego Polskiego Tow. Chirurgów Dziecięcych (7–9 VI 1973 w Katowicach), poświęconego oparzeniom u dzieci i kardiochirurgii, był też redaktorem naukowym „Pamiętnika III Zjazdu… ” (W. 1973) i „Materiałów III Zjazdu… ” (W. 1977). W r. 1974 podjął współpracę dydaktyczną ze Śląską Akad. Med. i na swoim Oddz. Chirurgii Dziecięcej prowadził ćwiczenia ze studentami Wydz. Lekarskiego w Zabrzu, a także organizował oraz był kierownikiem naukowym corocznych tygodniowych kursów dla chirurgów dziecięcych i pediatrów. Kwalifikacje chirurga dziecięcego doskonalił w klinikach w Warszawie, Pradze, Brnie, Paryżu i Heidelbergu. W l. 1965–70 był radnym Miejskiej Rady Narodowej w Gliwicach. Przez dziesięć lat pełnił funkcję sekretarza podstawowej organizacji partyjnej PZPR przy gliwickim Szpitalu Miejskim.
W marcu 1977 przeszedł T. na etat adiunkta w Śląskiej Akad. Med., a w listopadzie t.r. otrzymał stanowisko docenta oraz kierownictwo II Katedry i Kliniki Chirurgii Dziecięcej w Bytomiu, którą zorganizował od podstaw. W r. 1979 założył tam Studenckie Koło Naukowe Chirurgów Dziecięcych. T.r. reprezentował polską chirurgię dziecięcą na Ogólnoświatowym Zjeździe Federacji Towarzystw Chirurgii Dziecięcej w Barcelonie, a w r. 1981 zorganizował w Katowicach ogólnopolskie IX Sympozjum Polskiego Tow. Chirurgów Dziecięcych na temat drożności końcowego odcinka przewodu pokarmowego. W badaniach naukowych zajął się chorobą oparzeniową i litymi guzami nowotworowymi u dzieci. Był współautorem i redaktorem kilkakrotnie wznawianego i uzupełnianego podręcznika Chirurgia dziecięca w zarysie (Kat. 1980, wyd. 4, Kat. 1988). Dn. 1 III 1983 otrzymał tytuł profesora nadzwycz. i jeszcze t.r. (1 X) przeszedł na emeryturę. W dalszym ciągu był czynny naukowo i publikował prace, m.in. Technika zabiegów lekarskich stosowanych w pracy klinicznej (Kat. 1984), a z Ireną Norską-Borówką Diagnostyka i postępowanie w wadach wrodzonych wymagających wczesnej interwencji chirurgicznej („Intensywna terapia noworodka”, W. 1987). Ogółem ogłosił ok. 80 prac w czasopismach polskich i obcych. Był promotorem sześciu przewodów doktorskich, a ponad dwudziestu lekarzy pod jego kierunkiem otrzymało specjalizację drugiego stopnia z chirurgii dziecięcej. Do jego uczniów należeli późniejsi profesorowie Wieczorkiewicz i Janusz Bohosiewicz. T. należał m.in. do Polskiego Tow. Chirurgów (był członkiem jego Zarządu Głównego), Polskiego Tow. Pediatrycznego oraz Polskiego Tow. Ortopedycznego i Traumatologicznego. Otrzymał członkostwo honorowe Polskiego Tow. Chirurgów Dziecięcych (1977) i Czechosłowackiego Tow. Lekarskiego im. Jana Ewangelisty Purkyniego (1980). Zmarł 16 I 1992 w Gliwicach, został pochowany 22 I na cmentarzu Centralnym przy ul. Kozielskiej. Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1964), Krzyżem Partyzanckim (1949) i Medalem «Za Warszawę 1939–1945» (1950).
T. był dwukrotnie żonaty; w pierwszym, zawartym w r. 1944 małżeństwie z wdową Elżbietą Satel z domu Rojek (zm. 1951) miał dwoje dzieci: Ewę i Andrzeja, a także adoptował synów z jej pierwszego małżeństwa: Tadeusza i Jerzego. Po śmierci żony ożenił się w r. 1953 z jej siostrą, Marią Rojek, z którą miał córkę Jolantę.
W r. 1994 odsłonięto na domu przy ul. Kopernika 43 w Warszawie tablicę upamiętniającą powstańczy szpital polowy i jego komendanta, T-ego.
Fot. w Mater. Red. PSB; – Bibliografia publikacji pracowników Śląskiej Akademii Medycznej za l. 1978–89, Kat. 1980–92; Brożek K., Polscy lekarze na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim od końca XIX do połowy XX wieku, Kat. 2009 (fot.); Enc. powstania warsz., II; Jubileuszowy katalog rozpraw doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w Śląskiej Akademii Medycznej, Kat. 1998 I–II; Katalog rozpraw doktorskich i habilitacyjnych 1964, W.–P. 1965 s. 731; Konopka S., Polska bibliografia lekarska za l. 1948–79, W. 1953–84; Kto jest kim w polskiej medycynie, W. 1987; Polski almanach medyczny na rok 1956, W. 1957 s. 349; Słownik medycyny i farmacji Górnego Śląska, Kat. 1993 I (fot.), III; Spis fachowych pracowników służby zdrowia, W. 1964 s. 356; Woźniewski Z., Rozprawy na stopień doktora medycyny, stomatologii i farmacji w latach 1945–1952, W. 1963; – Bayer S., Służba zdrowia Warszawy w walce z okupantem 1939–1945, W. 1985; Bielecki R., „Gustaw” – „Harnaś” dwa powstańcze bataliony, W. 1989; Bohosiewicz J., Profesor Zbigniew Tabeński – twórca chirurgii dziecięcej na Śląsku, „Surgery in Childhood International” Vol. 7: 1999; Bohosiewicz J., Sybirska-Szczepańska B., Zbigniew Tabeński – organizator chirurgii dziecięcej na Śląsku, „Zesz. Gliwickie” T. 21: 1992 s. 125–7 (fot.); Brożek K., Lekarze w życiu społecznym województwa śląsko-dąbrowskiego (1945–1950), „Roczn. Kat.” T. 12: 1984 s. 146, 151; tenże, Tabeński Zbigniew Franciszek, „Pro Medico. Biul. Okręgowej Izby Lek. w Kat.” 1999 nr 49 s. 18 (fot.); Dzieje medycyny w Polsce, Red. W. Noszczyk, W. 2016 III; Historia chirurgii dziecięcej w Polsce. 19 Sympozjum Polskiego Towarzystwa Chirurgów Dziecięcych. Sekcja Historyczna, W. 1999 s. 67–72 (fot.); Jędrzejewska H., Lekarze powstania warszawskiego 1 VIII – 2 X 1944, W. 2006 s. 111; Łodziński K., 40 lat Polskiego Towarzystwa Chirurgów Dziecięcych, „Roczn. Dziecięcej Chirurgii Urazowej” Vol. 9: 2005 s. 150–1, 153; Wiśniewska M., Sikorska M., Szpitale powstańczej Warszawy, W. 1991 s. 84; Zarys dziejów chirurgii polskiej, Red. W. Noszczyk, W. 2011; – Powstanie warszawskie i medycyna. Wspomnienia lekarzy, medyków i sanitariuszek z powstania warszawskiego, W. 2003 I 463–4, II 11, 200, 203, 376 (fot.), 377; Rocznik lekarski RP na rok 1948, W. 1949; Verzeichnis der Mitglieder der Heilberufe im Generalgouvernement, Kr. 1944 s. 94; Wieczorkiewicz B., Moje półwiecze, w: Pamiętniki lekarzy, W. 2004 s. 279, 281, 283, 286–8; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Annales Academiae Medicae Silesiensis” Vol. 27: 1994 s. 212–13, „Dzien. Zachodni” 1992 nr 13, „Pol. Przegl. Chirurgiczny” T. 64: 1992 nr 8 s. 753–4 (K. Łodziński), „Problemy Chirurgii Dziecięcej” T. 20: 1993 s. 11–12 (B. Wieczorkiewicz, fot.), „Życie Warszawy” 1992 nr 17; – Arch. Śląskiego Uniw. Med. w Kat.: Akta osobowe, nr 530/9, 73/56, 428a/11; Arch. Śląskiej Izby Lek. w Kat.: Teczka personalna, nr 121.
Krzysztof Brożek